• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası
  • https://tr-tr.facebook.com/tibbibitkileridogrukullanmarehberi
  • https://twitter.com/bitkisandigi


ANADOLUNUN ŞİFALI AĞAÇLARI: HUŞ AĞACI





















ANADOLUNUN ŞİFALI AĞAÇLARI – 1

HUŞ AĞACI VE CHAGA MANTARI



Cahit Koytak’ın o çok anlamlı şiiri ile Anadolu’muzun şifalı ağaçlarından huşa dair sözlerimize başlayalım.

“bugün yine

huş ağacının altında oturdum

ağacı anladım

göğe doğru aşkla saçılan dalları

süt dişleriyle renkleri emen çiçeği

yapraklara doğru yükselen çığlığı

ağacı götüren uykuyu

ağaca götüren uyanıklığı

anladım..”

 

Bu çalışmamızı ilk olarak 2008 yılında Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi'nde Ayın Tıbbi Bitkisi günlerinde sunum olarak paylaşmıştık. Sunumdan bazı görselleri de yazının sonunda paylaşıyoruz.

Türkçe’de  huş, akhuş, salkım huşu, düzük, salkım kuğu isimleriyle bilinir. İngiliz’cede birch,  Almanca’da "birken", Fransızca’da "bouleau" olarak isimlendirilir.

Latince cins adı Betula olan huş ağacının ülkemizde 5 türü bulunur; bir türü endemiktir. Dünyada 50 türü yayılış gösterir. Vatanı Türkiye, Avrupa, Sibirya, Kafkaslar ve İran’ın kuzeyidir. Ömrü 100-200 yıl kadardır. Önceleri Türkler’in  totemi sayılmıştır. Thor'un kutsal ağaçlarından birisidir. İnce dalları kötü ruhları kovalamak için kullanılmıştır. Rusya’da nazara karşı korunmak için kullanılmıştır.

Odunu esnek ve sağlam olduğundan uçak pervanesi yapımında kullanılmıştır. Odunu, mobilyacılıkta, ayakkabıcılıkta; ısı değeri yüksek yakıt ve tıbbi kömür (Carbo medicinalis) eldesinde kullanılır. Yapraklarından şap mordanıyla yeşil; kremtartar mordanıyla sarı renk elde edilir. Yurtdışında yaprakları fermente edilerek alkollü bira yapımında kullanılır. Kozmetikte saç müstahzarlarının terkibine girer. Kabukları deri sepilemede kullanılır. Arıcılıkta tercih edilen alanlardandır.

Avrupa’da yaygın olarak kullanılan tıbbi bitkilerden olan huş Anadolumuzda yeterince tanınmamakta ve değerlendirilmemektedir.

BOTANİK VE YAYILIŞ ÖZELLİKLERİ

Betulaceae (huşgiller) familyasından 30 metreye kadar boylanabilen çok yıllık, kışın yapraklarını döken ağaç formunda bitkilerdir. Yaprakları 3–7cm çaplı, almaşık dizilişli,yumurtamsı-mızraksı, tabanı dar; kenarları loplu (=dişli) parlak yeşil renklidir. Çiçekler erkek ve dişi olarak ayrılır. Erkek çiçekler silindirik, sarkık, kısa saplı; dişi çiçekler önce dik döllendikten sonra sarkık, açık yeşil sarımsı, olgunlaştığında da kahverengidirler. Çiçekler Mart-Nisan; meyveler Haziran-Ağustos aylarında olgunlaşır. Tohumları kanatlıdır. Beyaz renkli gövde kabuğu en karakteristik özelliklerindendir.

Ülkemizde İç Anadolu Bölgesi ve Doğu Anadolu Bölgesi ile Doğu Karadeniz Bölgesinin yüksek kesimlerinde Huş (Betula ssp.) türleri doğal olarak yetişmektedir. Ilıman ve soğuk iklim kuşaklarında yetişir. Soğuklardan etkilenmez.

Yangın geçirmiş alanlarda; 1000 metreden sonraki yükseltilerde; çam ormanları eteklerinde; seyrekleştirilmiş orman açıklıklarında rastlanır.

Ülkemizde Doğu ve Kuzeydoğoğu Anadolu’da, Nemrut dağı krateri içinde, Tunceli - Ovacık ve Munzur vadisi, Artvin – Ardanuç, Erzincan, Erzurum, Muş, Gümüşhane ve Kars dolaylarında 1800-3000 m rakım arasında bulunur.

Dünyada tüm Avrupa, Kafkasya, Doğu Anadolu, Kuzey Irak, Kuzeybatı İran ve Batı Sibirya’dır.

Ülkemizde 263 hektar huş ormanı bulunmaktadır. Park ve bahçelerde de peyzaj amaçlı yetiştirilmektedir.

Huş ağacının Doğu Anadolu Bölgesi’nde 5000 yıl öncesinde bugünkünden daha geniş alanlarda yetiştiği  yapılan çalışmalarda belirtiliyor. Huş ağaçları orman sınırlarının üstünde yer alması ve koruma tedbirinin alınmaması sebebiyle tahrip edilmiş ve sayıca azalmıştır. Orman ve Su İşleri Bakanlığı çeşitli orman ağaçları için eylem planları hazırlayarak çoğaltma ve koruma tedbiri almaktadır. Huş ağacı için de koruma ve çoğaltma tedbiri alınması yönünde çalışmaların yapılması türün neslinin Anadolu’da devamı için çok önemlidir.

Rize huşu (Betula browicziana  ), Kafkas tüylü huşu (Betula litwinowii  ), Kızılağaç yapraklı huş (Betula medwediewii  ), Sarkık huş (Betula pendula  ), Geriye kıvrık huş (Betula recurvata) türleri ülkemizde doğal olarak yetişmektedir.

HUŞ NASIL YETİŞTİRİLİR?

Tohumla ve çelikle üretilir.

Tohumla: Soğuk katlamaya tabi tutulur. Sonbahar veya ilkbaharda saksılara ekilir.

Çelikle:  Yarı odunlaşmış dalları IBA (Indol Bütirik Asit) ile muamele edildikten sonra köklendirme ortamında köklendirilir.

Kumlu, geçirgen ve kuru toprakları tercih eder. Soğuklara dayanıklıdır. Gölgeyi sevmez. Park-bahçelerde tek veya grup halinde; yol, cadde ve sokak kenarlarında kullanılabilir.

Orman ve Su İşleri Bakanlığı’nın “Sağlık Ormanları” kapsamında “Huş Ormanları” da değerlendirilmelidir.

HUŞ NASIL HASAT EDİLİR?

Kabuklar (Betulae cortex)  ilkbaharda ağaca su yürümeye başladığında; yapraklar (Betulae folia) çiçek açma zamanında; tomurcuklar (Betulae gemmae) ilkbaharda çiçekler (Betulae flores) mayısta hasat edilir.

Bazı türlerinin gövdesinden Chaga Betula mantarı elde edilir. .

Gövde kabuklarından huş katranı (Betulae pix) elde edilir. Hu

Bitki özsuyu mart ayında elde edilir. Bunun için bütün ağaçların birbirine borularla bağlandığı sistemlerle özsu bir tankta toplanır.

3 kg taze yapraktan 1 kg kuru; 4-5 kg taze tomurcuktan 1 kg kuru; 2 kg taze kabuktan 1 kg kuru drog elde edilir.

DROG STANDARTLARI

  • Nem: % 12
  • İnce ufalanmış yapraklar: % 1
  • Bozuk yapraklar: % 1
  • Yabancı bitki karışımı: % 0,5
  • Mineral karışmalar: % 0,25
  • Muhafaza süresi: 2 yıl

ŞİFA ÖZELLİKLERİ

Tomurcukları eterik yağlar, c vitamini, saponinler, reçine, boyar madde (sarı); yaprakları c vitamini, saponinler, betulinik asit, guaicol; kabukları betulin, tanenler, flovanlar, hiperozit, gallik asit, metil salisilat veuçucu yağ içerir.

XII. yüzyılda Sainte Hildegarde iyileşmeyen iç ve dış yaralar için çiçeklerini kullanmıştır. XIV. yüzyılda Matthiole böbrek ve idrar kesesi taşlarına karşı bu bitkiyi tavsiye etmiştir.

Ülkemizde halk arasında dahilen idrar söktürücü, romatizma ağrılarını giderici, kan temizleyici; haricen saç, cilt, selülit, siğil, uyuz rahatsızlıklarında tedavi edici olarak kullanılmaktadır.

Alman,  Avrupa, Avusturya, İngiliz ve İsveç farmakopelerinde yeralmaktadır. ESCOP ve Komisyon E monograflarını yayınlamıştır.

Yaprakları idrar arttırıcı, uyarıcı, terletici, kan temizleyici, gutta ürik asit atılımını arttırıcı; tomurcukları lenf bezlerini çalıştırıcı; kabukları ateş düşürücü ve hazmettirici; özsuyu idrar yolları enfeksiyonları haricen saç ve cilt rahatsızlıklarında (egzama, sedef) kullanılır.

Bileşimindeki betulinik asitin kanser hücrelerinin büyümesini engellediği rapor edilmiştir.

Gövdesinden elde edilen yanmış kömür görünümündeki çaga mantarı (Chaga Betula) başta kanser olmak üzere bağışıklık sistemi üzerinde de önemlidir. Bağışıklık sistemini uyaran bitki kimyasallarınca diğer tıbbi mantarlardaki bileşenlerin tümünü içeren bir kaynaktır. Beta glukan ve polisakkaritlerce zengindir. Ayrıca Chaga mantarı anti-tümör aktivitesi ile öne çıkmaktadır. 1955 yılında Moskova'da yapılan bir çalışmada bu kullanımı onaylanmıştır. 2008 yılında yapılan bir çalışmada karaciğer kanseri (Hepatosellüler karsinom= Hepatoma) için yeni bir seçenek olasılığı üzerinde durulmuştur. 

Piptoporus betulinus adında çürükçül bir mantar türü de "huş mantarı" olarak isimlendirilir. Antibakteriyel özelliklidir.

1991 yılında iki Alman turistin Alp dağlarında keşfettiği 5300 yıllık "gizemli mumya" olarak tanımlanan Buz Adam Ötzi'nin üzerinde huş mantarının da bulunduğu belirtilmektedir. Ötzi'nin üzerindeki mantarın Chaga mantarı veya Piptoporus betulinus olduğu ifade ediliyor.

Antimikrobiyal aktivite: Yapraklarından elde edilen özüt stafilokoklara karşı güçlü etki göstermiştir.

İdrar söktürücü aktivite: Yapraklarından distile su ile elde edilen özüt kuru olarak 1066 hastaya (180-1080 mg) verilmiş 2-4 hafta içinde % 63 oranında iyileşme görülmüştür.

Antidiyabetik aktivite: Fare ve sıçanlarda yapılan deneylerde kan şekerini belirgin oranda düşürdüğü gözlenmiştir.

Dozaj:

Çay: 0,6-6 gr (bir seferde 2-3 gr) / günde 2-3 defa

Tentür: % 25 / 1:10 / 2 ml (15-20 damla)

Özsuyu: 45 mg (bir seferde 15 mg) / günde 3 defa

Kuru ekstrakt: 0,25 – 1 gr

Kullanım süresi: 6-8 hafta

Kombinasyonları: Isırgan, ölmezçiçek, atkuyruğu, funda, ıhlamur

PRATİK ÖNERİLER

İdrar söktürücü: Yapraklarından hazırlanan infusyon (demlenerek elde edilen özüt, çay) günde 2 defa içilir.

Romatizma: Yapraklarından hazırlanan lapa ağrılı bölgeye sarılır. Bir kapta 4-5 huş kabuğu yarım saat demlemeye bırakılıp ısıtılır. Bu özüt ile günde 2 kez el ve ayak banyosu yapılır.

Selulit: Yapraklarından hazırlanan infusyon günde 3 defa içilir.

Mide rahatsızlıkları: Tomurcuklar hazırlanan infusyon günde 2 defa içilir.

Saç güçlendirici: Yaprak veya kabuklarından elde edilen özütle saç dipleri friksiyon yapılır.

Egzama: Kabuklarından elde edilen katran problemli bölgeye sürülür.

Nazım Tanrıkulu

 

Kaynakça:

  • British Herbal Compendium Volume II-  British Herbal Medicine Association, England
  • Baytop, A., Bitkilerin Bilimsel Adlarındaki Niteleyiciler ve Anlamları, İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Yayınları, No: 3889, İstanbul 1995
  • Europeam Medicines Agency Monograph: European Union herbal monograph on Betula pendula Roth and/or Betula pubescens Ehrh. as well as hybrids of both species, folium. 2015
  • ESCOP Monographs: The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products
  • Güven, M., Güler, S., Daşdemir, İ., ERZURUM VE ERZİNCAN YÖRELERİ İÇİN HUŞ (Betula pendula L.) ORİJİN DENEMESİNİN ALTI YILLIK SONUÇLARI. DOA Dergisi Sayı:8. Doğu Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü

 

 Çaga Mantarı - Chaga Betula


Çaga mantarı rendeleniyor.



Çaga mantarından elde edilen bir eliksir.



Huş mantarı - Piptoporus betulinus


Huş ağacı gövdesinden özsu elde edilmesi. Elde edilen özsu gıda, kozmetik ve ilaç gibi alanlarda kullanılıyor.





 

 












  
23330 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi2
Bugün Toplam153
Toplam Ziyaret535728