• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası
  • https://tr-tr.facebook.com/tibbibitkileridogrukullanmarehberi
  • https://twitter.com/bitkisandigi


Gelibolu ve Çevresi Etnobotanik Çalışması

YEREL BİLGİLERİN İZİNDE I

 

GELİBOLU FLORA VE ETNOBOTANİK[1] ÇALIŞMASI 

Anadolu’da doğal olarak yetişen tıbbi bitkilerin yerel kullanım bilgilerini derlemek suretiyle biyoçeşitliliğin devamına katkı sağlama, bilgi birikimine sahip çıkma ve yöresel bitkileri tanıtma imkanı buluyoruz.

Anadolu insanının bitkilerden faydalanma konusunda sahip olduğu, sözlü aktarıma dayalı binlerce yıllık bilgi birikimi, sanayileşme, köyden kente göç ve popüler kültür dolayısıyla kaybolmaya yüztutmuştur. Ancak bu birikimin kayıt altına alınıp değerlendirilmesi ve böylece kültürel mirasımızın gelecek nesillere aktarılabilmesi amacıyla son yıllarda çeşitli projeler hayata geçirilmiştir.

Bu projelerden biri, Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi tarafından yürütülmektedir. Anadolu’nun çeşitli yörelerinde doğal olarak yetişen tıbbi bitkilerden canlı örnekler toplayıp Bahçemizde kültüre almak ve bu bitkilerin yerel kullanım bilgilerini derlemek suretiyle hem biyoçeşitliliğin devamına katkı sağlama, hem bilgi birikimine sahip çıkma, hem de yöresel bitkileri ziyaretçilerimize tanıtma imkanı buluyoruz.

 

Gelibolu köylerinde kullanılan 10 bitki

Gelibolu, Trakya ve Ege iklim bölgeleri arasında yeralır. Kuzeyindeki Korudağı sert Trakya ikliminin etkisini hafifletir. Çanakkale boğazının kıyısında bulunduğu için yılda dört ay hava akımlarının etkisi altında kalır, bu nedenle ilkbaharı kısa sürer. Yağışlar sonbaharda etkili olur. Kış aylarında kuzeyden sert poyraz rüzgârları eser. Yaz ve sonbahar aylarında Akdeniz ikliminin etkisi altında kalır. Bitki örtüsü orman, maki ve otsu bitki topluluklarından oluşmaktadır.

2008 nisan ayında bir hafta süren çalışmada, Gelibolu ve çevresindeki 10 köy[2], 6 bitki toplama alanı[3], 2 yerel pazar[4] ve 1 müze[5] taranmıştır. GPS cihazıyla bitki toplanan yerlerin koordinatları belirlenmiştir. Köy çalışmalarına kahvehanelerden başlanmış, görüşülen kişilerin yönlendirmelerine göre hareket edilmiştir. Bitkilerin yerel kullanım bilgileri derlenirken, Füsun Ertuğ tarafından hazırlanan çerçeve sorulardan faydalanılmış, o sırada gelişen soru ve yöntemler de kullanılmıştır.[6] Bilgiler, not defteri, ses kayıt cihazı ve video kamera kullanılarak kaydedilmiştir. 12’si köylerden, 5’i yerel pazarlardan olmak üzere 17 kişiyle görüşülmüştür. Kaydedilen bilgilerden bazıları aşağıdadır. (Söz konusu bitkilerin tıbbi etkinliği ve güvenliği konusunda danışınız.)

 

Ahlat (Pyrus elaeagnifolia Pall.) 

Yerel kullanımı:

- Yaprakları ve meyveleri ezilerek böcek ve yılan sokmalarında kullanılır.

- Meyveleri tuz ve suyla küplerde 1-2 ay bekletilerek şeker hastalığında kullanılır.

 

Banotu (Hyoscyamus niger L.)        

Yerel ismi: Bambulotu

Yerel kullanımı:

- Taze yaprakları ekşi hamurla birlikte bezin arasına yayılır, baş ağrısında başa sarılır.

- Tohumları meşe korunda yakılıp kül edilir, sıcak su dolu bir kaba atılır, başa havlu örtülür, buharı solumak suretiyle diş kurtları düşürülür[7]; bu yöntem diş ağrısında da uygulanır.

 

Bayırturpu (Armoracia rusticana P.Gaertn., B.Mey. & Scherb.)

Yerel ismi: Düdükotu[8]

Yerel kullanımı:

- Yaprakları ezilerek saçkıran hastalığında saç çıkartıcı olarak kullanılır.

- Kökleri doğranır, çamsakızı ve zeytinyağıyla kavrulur, süzülüp dondurulur, yara ve yanıklarda kullanılır.

 

Beşparmakotu (Potentilla reptans L.)

Yerel ismi: Karaot

Yerel kullanımı:

- Çiçek açtıktan sonra yaprakları toplanır, akciğer hastalığı olan keçinin kulağına bağlanır.

- Yaprakları sütü bozulan keçinin memelerine sürülür.

 

Gelincik (Papaver ssp.)

Yerel ismi: Lale

Yerel kullanımı:

- Çiçek açmadan önce toplanan dip yaprakları haşlanıp kavrularak yemeği yapılır.

 

Isırgan (Urtica ssp.)

Yerel ismi: Kupriva[9]

Yerel kullanımı:

- Yaprakları haşlanıp yumurtayla kavrularak yemeği yapılır.

- Yaprakları saplarıyla toplanıp kurutulur, yüksek tansiyon ve şeker hastalığında kaynatılıp içilir.

- Yapraklarının kaynatılmasıyla elde edilen su bitkilerdeki haşerata karşı kullanılır.    

 

İstanbul kekiği (Origanum vulgare L. subsp. hirtum (Link). Ietswaart)

Yerel ismi: Güveyotu[10]

Yerel kullanımı:

- Çiçekli topraküstü kısmı çay olarak içilir.

- Topraküstü kısmı ufalanıp kurutulacak domateslerin üzerine serpilir.

- Topraküstü kısmı kaynatılır, incirler bu suya batırıldıktan sonra kurutulur.

- Yaprakları diş ağrısında çiğnenir.

 

Meşe (Quercus ssp.)

Yerel kullanımı:

- Odunu kor haline getirilir, külü bir çukura dökülür, üzerine sirke konur, çıbanları yoketmek için eller bu külde bekletilir.

 

Şebboy (Cheiranthus cheiri L.)

Yerel ismi: Sarı menekşe

Yerel kullanımı:

- Taze yaprakları dövülerek ekzemada kullanılır.

- Süs bitkisi olarak yetiştirilir.

 

Şeftali (Prunus persica (L.) Batsch)

Yerel kullanımı:

- Yapraklarının dövülmesiyle elde edilen su yara iyileştirici olarak kullanılır.

 

Nazım Tanrıkulu

Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Teknikeri

 

Kaynaklar

Füsun Ertuğ. Etnobotanik fiş örneği ve çerçeve soruları. Türkiye Kültür Envanteri Kılavuzu. İstanbul: Türkiye Bilimler Akademisi, 2003, s. 101-10.

Kemâliyye: Erken Anadolu Türkçesi İle Yazılmış Bir Tıp Risalesi. Hazırlayan: Ali Haydar Bayat. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği, 2007, s. 83.

William B. Turrill. Gelibolu yarımadasının florası. Çeviren: Faik Yaltırık. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi. İstanbul 1959, seri B, VIII (2), IX.

http://www.dentistry.ankara.edu.tr/curukteorileri.doc

http://www.gelibolu.gov.tr/pages/g_cografya.htm

http://pomaktarihi.blogspot.com/2007/04/kaypedilen-kimlik-pomaklar.html

 

Çalışmamıza katkılarından dolayı Ecz. Kübra Üzel ve Mimar Mihrimah Uzel'e teşekkür ederiz.

 



[1] Kültürlerin bitkileri ele alışını ve kullanışını inceleyen bilim dalı

[2] Arıklı, Bayırlı, Burhanlı, Fındıklı, Ilgardere, Karainebeyli, Nusratlı, Ocaklı, Pazarlı, Yeniköy

[3] Burhanlı sahili, Fındıklı sahili, Kömürlük limanı, Ocaklı sahili, Pazarlı çevresi, Yeniköy sahili

[4] Gelibolu pazarı, Lapseki pazarı

[5] Ayvacık Etnografya Müzesi

[6] “Günlük hayatta kullandığınız bitkiler nelerdir?”, “Kullandığınız bitkilere neden bu isimlerin verildiğini biliyor musunuz?”, “Bu bitkilerin hangi kısımlarını, ne amaçla, nasıl kullanıyorsunuz?”, “Aktardığınız bilgileri kimden öğrendiniz?” vs.

[7] Diş çürüklerine, çene köklerinde varolan ve dişin kanını emerek beslenen kurtların sebep olduğu inancına, tahmini 7000 yıllık Sümer tabletlerinde, Mısır, Çin, Hind, Fin, Britanya.. kültürlerinde rastlanmaktadır. Tedavi için değişik devalar önerilmiştir. Meşhur cerrah Guy de Chauliac (1300-1368) pırasa tohumu ve soğan karışımıyla hazırlanan tütsünün, 500 yıl kadar önce Anadolu Türkçesiyle yazılmış Kemâliyye, banotu tohumuyla hazırlanan tütsünün buğusunu tavsiye etmektedir. Görüştüğümüz kişiler, buğu sonrasında kurtları suyun üzerinde görebildiklerini belirtmişlerdir.

[8] Yaprakları üflendiğinde ses çıkarttığı için bu isimle anılmaktadır.

[9]Arnavutluk, Bulgaristan, Makedonya, Türkiye, ve Yunanistan’a yayılmış Slav kökenli Müslüman azınlık Pomakların verdiği isim.

[10] Sebzeler kurutulurken güvelenmesin diye kullanıldığı için bu isimle anılmaktadır. 


Yorumlar - Yorum Yaz


Takvim
Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi2
Bugün Toplam20
Toplam Ziyaret333136